Month: October 2026

A poem without paper, a story without words, a dance without music, written forever in stone.

 ഇന്ത്യയുടെ ശില്പകലയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത പുരാതന ചരിത്രത്തിലൂടെയുള്ള ഒരു യാത്രയാണ് ഖജുരാഹോയിലേക്കുള്ള സന്ദർശനം. കല, വാസ്തുവിദ്യ, ആത്മീയത, കഥപറച്ചിൽ എന്നിവ അസാധാരണമായ സൂക്ഷ്മതയോടെ ഒത്തുചേരുന്ന ഒരിടമാണിത്. ഗംഭീരമായ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന് പേരുകേട്ട ഖജുരാഹോ, പ്രശസ്തമായ ശില്പങ്ങൾക്കപ്പുറം അതിലേറെ കാഴ്ചകൾ സമ്മാനിക്കുന്നു. തിരക്കുകളൊഴിഞ്ഞ് ശാന്തമായി സമയം ചെലവഴിക്കാനും, മധ്യകാല ഇന്ത്യൻ ക്ഷേത്രവാസ്തുവിദ്യയുടെ മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നായ കന്ദാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം ഉൾപ്പെടെയുള്ളവ ഇവിടെയാണുള്ളത്.

മധ്യകാല ഇന്ത്യയുടെ കലാപരമായ ഭാവനയിലേക്കും മതപരമായ പാരമ്പര്യങ്ങളിലേക്കും ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ വെളിച്ചം വീശുന്നു. വാസ്തുവിദ്യയിലും ചരിത്രത്തിലും താൽപ്പര്യമുള്ളവർക്ക് ഹിന്ദു-ജൈന സ്മാരകങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം. താരതമ്യേന ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം ഖജുരാഹോയെ സാവധാനം അടുത്തറിയാൻ സഹായിക്കുന്നു; തിരക്കില്ലാതെ കാഴ്ചകൾ ആസ്വദിക്കാൻ ഇത് അവസരമൊരുക്കുന്നു.

ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ ക്ലാസിക്കൽ പാരമ്പര്യത്തിൽ പരിശീലനം നേടിയ നർത്തകരുടെ പ്രകടനങ്ങൾ നടക്കാറുണ്ട്; ഇത് ജീവസ്സുറ്റ കലാരൂപങ്ങളെയും ചരിത്രത്തെയും ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രസന്ദർശനത്തിന് ശേഷം, പ്രാദേശിക വിപണികളിലൂടെ നടക്കാനോ മ്യൂസിയങ്ങൾ സന്ദർശിക്കാനോ അല്ലെങ്കിൽ ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം ആസ്വദിക്കാനോ സഞ്ചാരികൾക്ക് സമയം കണ്ടെത്താം.

ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ കാണുന്നതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ആകർഷണമാണ് ഖജുരാഹോയ്ക്കുള്ളത്. പുരാതന സ്മാരകങ്ങളുടെ ഭിത്തികളിൽ കൊത്തിയെടുത്ത സൂക്ഷ്മമായ രൂപങ്ങളിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭംഗി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. മതം, പുരാണം, സംഗീതം, നൃത്തം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ, ദൈനംദിന ജീവിതം എന്നിവയെല്ലാം വാസ്തുവിദ്യയിലൂടെ ആവിഷ്കരിച്ച ഒരു സംസ്കാരവുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയാണിത്. ഖജുരാഹോ വിട്ടുപോയാലും അവിടുത്തെ ചില കാഴ്ചകൾ ഓർമ്മയിൽ തങ്ങിനിൽക്കും: ശിലയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത നർത്തകിയുടെ രൂപം, സൂര്യാസ്തമയ സമയത്ത് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദൃശ്യം, ഒപ്പം ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഇത്രയും സൂക്ഷ്മമായ കലാസൃഷ്ടികൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു എന്ന അത്ഭുതകരമായ തിരിച്ചറിവും.

ഖജുരാഹോയ്ക്ക് സ്വന്തമായി വിമാനത്താവളമുണ്ട്; കൂടാതെ റോഡ്, റെയിൽ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ മധ്യപ്രദേശിന്റെയും വടക്കേ ഇന്ത്യയുടെയും മറ്റ് ഭാഗങ്ങളുമായി ഇത് ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ വിമാനത്താവളത്തിലേയ്ക്ക് നമുക്ക് നേരിട്ട് വിമാനസർവീസുകൾ ഇല്ല എന്നതുകൊണ്ടും രണ്ടിലധികം വിമാനങ്ങൾ ആവശ്യമുള്ളതുകൊണ്ടും, വിമാന നിരക്ക് വളരെ കൂടുതലായി തോന്നിയതുകൊണ്ടും ഞാൻ കോയമ്പത്തൂരു നിന്നും ഭോപ്പാലിലേക്കാണ് യാത്രതിരിച്ചത്. അവിടെനിന്നും ട്രെയിൻ മാർഗ്ഗമാണ് ഖജുരാഹോയിൽ എത്തിച്ചേർന്നത്. രാജസ്ഥാൻ പിന്നിലാക്കുന്നതിനു മുൻപ് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സംസ്ഥാനമായിരുന്ന മധ്യപ്രദേശിലാണ് ഈ മഹാക്ഷേത്ര സമുച്ചയങ്ങൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

9-ഉം 11-ഉം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ ചന്ദേല രാജവംശത്തിന്റെ കീഴിൽ ഇരുന്നൂറിലധികം വർഷങ്ങളെടുത്തു പടിപടിയായി നിർമ്മിച്ചതാണ് ഈ ക്ഷത്ര സമുച്ഛയങ്ങൾ. ഖജുരാഹോയുടെ ആകർഷണീയത അതിലെ പ്രശസ്തമായ ശില്പ-ദൃശ്യങ്ങൾക്കപ്പുറം വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു. മധ്യകാല ഇന്ത്യയിലെ കലാപരമായ ഭാവനയിലേക്കും മതപരമായ പാരമ്പര്യങ്ങളിലേക്കും വെളിച്ചം വീശുന്നവയാണ് ഇവിടുത്തെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ. വിശാലമായ ഖജുരാഹോ സമുച്ചയത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഹിന്ദു, ജൈന സ്മാരകങ്ങൾ ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന ആത്മീയ പൈതൃകത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

വാസ്തുവിദ്യയിലും ചരിത്രത്തിലും താൽപ്പര്യമുള്ള സഞ്ചാരികൾക്ക് പട്ടണത്തിന്റെ കിഴക്കൻ ഭാഗത്തുള്ള ജൈനക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുന്നത് മികച്ചൊരു അനുഭവമായിരിക്കും. താരതമ്യേന ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം, തിരക്കുകളില്ലാതെ സാവധാനം ഖജുരാഹോയെ അടുത്തറിയാനുള്ള അവസരവും ഒരുക്കുന്നു.

പടിഞ്ഞാറൻ ക്ഷേത്രസമുച്ചയം: ഖജുരാഹോയിലെ വാസ്തുവിദ്യാ വിസ്മയം

ഖജുരാഹോയുടെ ഹൃദയഭാഗമായ പടിഞ്ഞാറൻ ക്ഷേത്രസമുച്ചയമാണ് സന്ദർശകർ സാധാരണയായി ആദ്യം കാണാനെത്തുന്നത്. മനോഹരമായി പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന വളപ്പിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ സമുച്ചയത്തിൽ, 10-ഉം 11-ഉം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ ചന്ദേല ഭരണാധികാരികൾ നിർമ്മിച്ചവയിൽ ഏറ്റവും വലുതും സങ്കീർണ്ണമായ ശില്പവിദ്യയുള്ളതും മികച്ച രീതിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ചില ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗംഭീരമായ കന്ദാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രമാണ് ഈ സമുച്ചയത്തിലെ പ്രധാന ആകർഷണം. ചുറ്റുമുള്ള സ്മാരകങ്ങൾക്കിടയിൽ തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം, ആകാശത്തോളം ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ഗോപുരത്തിനും, അതിസൂക്ഷ്മമായ കൊത്തുപണികൾക്കും, അസാധാരണമായ ശില്പചാരുതയ്ക്കും പേരുകേട്ടതാണ്. ദേവതകൾ, സ്വർഗ്ഗീയ ജീവികൾ, സംഗീതജ്ഞർ, നർത്തകർ, പുരാണജീവികൾ, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ വശങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നൂറുകണക്കിന് രൂപങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുറംഭാഗത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു.

വൈകുണ്ഠനാഥൻ വിഷ്ണുവിനായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രമാണ് മറ്റൊരു പ്രധാന സ്മാരകം. ചന്ദേല ഭരണാധികാരിയായിരുന്ന യശോവർമ്മന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം, ഉയർത്തിയുണ്ടാക്കിയ തറ, സമമിത്രമായ രൂപകല്പന, മനോഹരമായി കൊത്തുപണികൾ ചെയ്ത പുറംഭാഗം എന്നിവയാൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഖജുരാഹോയിലുടനീളം കാണപ്പെടുന്ന ദൃശ്യഭാഷയെക്കുറിച്ചുള്ള മികച്ചൊരു ആമുഖം ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ശില്പഫലകങ്ങൾ നൽകുന്നു.

ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രമാണ് മറ്റൊരു പ്രധാന ആകർഷണം. ഇതിന്റെ ചുവരുകളിൽ വൈവിധ്യമാർന്നതും ആകർഷകവുമായ ശില്പങ്ങൾ കാണാം; കൂടാതെ, സിംഹത്തിന്റെയും ആനയുടെയും ശില്പങ്ങളും ഈ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന്റെ ഭാഗമായുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആകർഷണം, ശിവന്റെ വാഹനമായ നന്ദിയുടെ വലുതും ഇരിക്കുന്ന രീതിയിലുള്ളതുമായ പ്രതിമയാണ്.

മറ്റൊന്ന് ദേവി ജഗദംബി ക്ഷേത്രം. മനോഹരമായ ഘടനയ്ക്കും സൂക്ഷ്മമായ ശില്പവേലകൾക്കും പേരുകേട്ടതാണ്. അതേസമയം, സൂര്യദേവനായ സൂര്യന് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ് ചിത്രഗുപ്ത ക്ഷേത്രം. രണ്ടാമത് പറഞ്ഞ ക്ഷേത്രം സവിശേഷമായ ആകർഷണീയതയുള്ളതാണ്, കാരണം ഇതിന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിൽ രഥാരൂഢനായ സൂര്യന്റെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്.

വെസ്റ്റേൺ ഗ്രൂപ്പ് (Western Group) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആകർഷകമായ കാഴ്ചകളിലൊന്ന്, അവയുടെ ഗോപുരങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങളോടെ മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന രീതിയാണ്. പർവതശിഖരങ്ങളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഗോപുരങ്ങൾ, ഹൈന്ദവ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തിലെ പവിത്രമായ ഭൂപ്രകൃതിയുമായി വാസ്തുവിദ്യാപരമായ ഒരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രസമുച്ചയം സന്ദർശിക്കുന്നതിനായി കുറച്ചു മണിക്കൂറുകൾ നീക്കിവെക്കുന്നത് നന്നായിരിക്കും. ക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് ചുറ്റും സാവധാനം നടന്നു കാണുന്നത് ഏറെ പ്രയോജനകരമാണ്. കാരണം, ഇതിലെ പല സൂക്ഷ്മമായ കൊത്തുപണികളും ചെറുതായതിനാൽ ദൂരെ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ അവ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാതെ പോകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

ഈസ്റ്റേൺ ഗ്രൂപ്പ്: ഖജുരാഹോയുടെ ശാന്തമായ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം

ഗംഭീരമായ ‘വെസ്റ്റേൺ ഗ്രൂപ്പ്’ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരനുഭവമാണ് ‘ഈസ്റ്റേൺ ഗ്രൂപ്പ്’ ക്ഷേത്രങ്ങൾ സമ്മാനിക്കുന്നത്. പഴയ ഗ്രാമപ്രദേശത്തായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ പൊതുവെ വലിപ്പം കുറഞ്ഞവയും തിരക്ക് കുറഞ്ഞവയുമാണ്; അതിനാൽ, തിടുക്കമില്ലാതെ സാവധാനം ഖജുരാഹോ ആസ്വദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സഞ്ചാരികൾക്ക് ഇവ സന്ദർശിക്കുന്നത് ഏറെ സന്തോഷകരമായ അനുഭവമായിരിക്കും.

മധ്യകാല ഖജുരാഹോയിലെ മതപരമായ വൈവിധ്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന, ഹിന്ദു-ജൈന സ്മാരകങ്ങളുടെ സങ്കലനത്താൽ കിഴക്കൻ ഗ്രൂപ്പ് (Eastern Group) ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഖജുരാഹോ ഗ്രാമത്തിന് ചുറ്റുമായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പാർശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം, ആദിനാഥ ക്ഷേത്രം, ശാന്തിനാഥ ക്ഷേത്രം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ആദ്യമായി സന്ദർശിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക്, സാധാരണയായി പടിഞ്ഞാറൻ വിഭാഗത്തിൽ നിന്നുള്ള യാത്രയാണ് ഉചിതമായിട്ടുള്ളത്. അവിടുത്തെ പ്രധാന സ്മാരകങ്ങൾ കണ്ടുകഴിഞ്ഞാൽ, ഖജുരാഹോയുടെ വിശാലമായ മതപരവും കലാപരവുമായ പശ്ചാത്തലത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അടുത്തറിയാൻ കിഴക്കൻ വിഭാഗം സഹായിക്കും.

പ്രശസ്തമായ ശില്പങ്ങളുടെ ഒരു ശേഖരം എന്നതിലുപരിയായി ഖജുരാഹോയ്ക്ക് മറ്റ് പല പ്രത്യേകതകളുമുണ്ടെന്ന് ഈ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളും ഒരുമിച്ച് തെളിയിക്കുന്നു. മതം, പുരാണം, സംഗീതം, നൃത്തം, പ്രകൃതി, രാജസദസ്സിലെ ജീവിതം, മാനുഷിക അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ശിലയിൽ ആവിഷ്കരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള, വാസ്തുവിദ്യയുടെയും കരവിരുതിന്റെയും ഉന്നതമായ പാരമ്പര്യത്തെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

ഖജുരാഹോയിലെ രതിശില്പങ്ങൾ

ഖജുരാഹോയുടെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തവും എന്നാൽ പലപ്പോഴും തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നതുമായ സവിശേഷതകളിലൊന്നാണ് അവിടുത്തെ രതി ഭാവങ്ങളുള്ള ശില്പങ്ങൾ (erotic sculptures). പല ക്ഷേത്രങ്ങളുടെയും ഭിത്തികളിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഈ ശില്പങ്ങൾ, വിവിധതരം ഇന്ദ്രിയപരവും ലൈംഗികവുമായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ദമ്പതികളെയും കാമുകീകാമുകന്മാരെയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഇവ ഖജുരാഹോയ്ക്ക് അന്താരാഷ്ട്ര പ്രശസ്തി നേടിക്കൊടുത്തു എങ്കിലും, ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ വിപുലമായ ശില്പാലങ്കാരങ്ങളുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമാണ് ഇവ.

ഈ ശില്പങ്ങൾ ശ്രദ്ധേയമാകുന്നത് അവയിലെ രതി ഭാവങ്ങൾ എന്ന വിഷയത്താൽ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യശരീരത്തെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്ന ആത്മവിശ്വാസവും കലാപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും കൊണ്ടുകൂടിയാണ്. ഇത്തരം ദൃശ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം നർത്തകർ, സംഗീതജ്ഞർ, പോരാളികൾ, ദേവതകൾ, പുരാണജീവികൾ, മൃഗങ്ങൾ, ദൈനംദിന കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സാധാരണക്കാർ എന്നിവരുടെ എണ്ണമറ്റ ചിത്രീകരണങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്. ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വിശാലമായ ഒരു കാഴ്ചപ്പാട് അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവയുടെ കൃത്യമായ അർത്ഥം പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ ഇപ്പോഴും ചർച്ചാവിഷയമാണ്. പ്രത്യുൽപാദനം, ആനന്ദം, താന്ത്രിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ, മംഗളകരമായ അവസ്ഥ, അല്ലെങ്കിൽ ലൗകിക ജീവിതവും ആത്മീയ അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വിവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഓരോ ശില്പത്തിനും ബാധകമാകുന്ന, സാർവത്രികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരൊറ്റ വ്യാഖ്യാനം നിലവിലില്ല.

ഈ ശില്പങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഖജുരാഹോയുടെ ആകത്തുക എന്ന് കരുതരുത് എന്നതും ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്ഷേത്രങ്ങൾ പവിത്രമായ ഇടങ്ങളായിരുന്നു; അവയുടെ ഭിത്തികളിൽ മതപരവും ലൗകികവുമായ ഒട്ടനവധി ചിത്രീകരണങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പല തലങ്ങളെയും ആഘോഷിച്ച ഒരു ഉന്നത ശില്പകലാരീതിയുടെ ഭാഗമെന്ന നിലയിൽ, ഈ വിശാലമായ കലാപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വേണം ഇന്ദ്രിയപരമായ ശില്പങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കാൻ.

ആധുനിക സന്ദർശകരെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, മധ്യകാല ഇന്ത്യൻ കലാകാരന്മാർ മനുഷ്യശരീരത്തെയും മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെയും എത്രത്തോളം തുറന്ന സമീപനത്തോടെയാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നത് ഏറ്റവും ആകർഷകമായ കാര്യമാണ്. ഏകദേശം ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറവും, ഈ ശില്പങ്ങൾ കൗതുകവും ചർച്ചകളും ഒപ്പം അവയിലെ അസാധാരണമായ കരവിരുതിനോടുള്ള ആദരവും ഉണർത്തുന്നത് തുടരുന്നു.

കല്ലുകളിലൂടെ ചരിത്രം സജീവമാകുന്ന ഒരിടമാണ് ഖജുരാഹോ. ഇവിടുത്തെ ഗംഭീരമായ ക്ഷേത്രങ്ങളും സൂക്ഷ്മമായ ശില്പങ്ങളും അസാധാരണമായ വാസ്തുവിദ്യയും മധ്യകാല ഇന്ത്യയുടെ കലാപരവും മതപരവും സാംസ്കാരികവുമായ ലോകത്തേക്ക് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകും.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഖജുരാഹോ സന്ദർശനം കേവലം കാഴ്ചകൾ കാണുന്നതിലുപരിയായ ഒരു അനുഭവമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ വാസ്തുവിദ്യാ പൈതൃകം ആസ്വദിക്കാനും, ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം മനസ്സിലാക്കാനും, ഏകദേശം ആയിരം വർഷം മുമ്പ് ജീവിച്ചിരുന്ന ശില്പികളുടെ സർഗ്ഗാത്മകത കണ്ട് വിസ്മയിക്കാനുമുള്ള അവസരമാണിത്. ചരിത്രം, കല, വാസ്തുവിദ്യ, ഫോട്ടോഗ്രാഫി എന്നിവയിലുള്ള താൽപ്പര്യം കൊണ്ടോ, അതല്ലെങ്കിൽ അസാധാരണമായ ഒരിടം കണ്ടെത്തുന്നതിലുള്ള കൗതുകം കൊണ്ടോ ആകട്ടെ, ഖജുരാഹോ സന്ദർശകരുടെ മനസ്സിൽ മായാത്ത ഒരു മുദ്ര പതിപ്പിക്കുന്നു.

 ഡോ. സുനീത് മാത്യു